hidelogo
سایت رسمی عباسیه دزفول ، محله مسجدیکشنبه ۲۵ آذر ۱۳۹۷

رجزخواني در كربلا-قسمت اول - سایت رسمی عباسیه دزفول ، محله مسجد

100

رجز خوانی در کربلا

در روز عاشورا امام و یاران با وفایش در هنگام ورود به میدان جنگ با دشمنان حق ، با رجز خوانی وارد می شده و هر کدام خود را به گونه ای معرفی می کردند. در این بخش نظر داریم تا ابتدا مختصری در مورد رجز خوانی توضیح داده و سپس یادی از رجزهای شیر مردان کربلا کنیم.

تعاریف و معانی رجز

در تعاریفی که فرهنگ نویسان از واژهء “رَجَز” به دست داده اند، تقریباً وجه جامع چنین است:

سخنانی که در ستایش از خوبی و توانایی خویش گفته می شود؛

نام یکی از بحور شعر بر وزن سه و چهار مستفعلن؛

شعری که به هنگام جنگ در مقام مفاخرت و خودستایی می خوانده اند.

در اصطلاح، می توان رجز را بر شعرهای حماسی ای اطلاق کرد که جنگاوران در میدان های نبرد می خوانده اند. معمولاً رجز ابیاتی کوتاه داشته و به صورت ارتجالی و بالبداهه در میدان کارزار سروده می شده است. از این رو، گاه خطاهای ادبی و دستوری هم در آن راه یافته است.

رجز به معنای اضطراب و سرعت نیز آمده است. و روشن است که وجه این نامگذاری آن است که بحر رجز با تندی و هیجان و ضرب آهنگ های پرنوسان تناسب دارد؛ و چه فضا و موقعیّتی مناسب تر از گرماگرم کارزار و نبرد برای عرضهء چنین حالی؟

اهداف و نقش رجزخوانی در تاریخ جنگ های عرب

یکی از اهداف مهمّ رجزخوانی، تقویت روحیهء خود و یاران خویش، و نیز تضعیف توان روحی لشکر مقابل بود.

رجزخوانی معمولاً رجز خویش را به شعر می خواندند و بسیار کم رخ می داد که رجز خود را به نثر بخوانند. عمدهء آنان اشعار شعرای مشهور عرب را که با حال و وضعشان در میدان رزم تناسب داشت، می خواندند و برخی که دارای طبع شعر بودند، به بداهت در وصف خود و وضع رزم خویش شعر می سرودند.

رجز معمولاً با نام رزمنده و پدر و قبیله اش آغاز می شد و مرد جنگاور پیشینهء مبارزه ها و دلیری های خویش را باز می شمرد و اگر خود، پیشینهء دلیری نداشت، گاه سوابق جنگ های قبیله یا طایفهء خویش را باز می سرود. در رجز، وصف الحال از بخش های اصلی بود و نیز رجزخوان باید موضع خویش را به صراحت بیان می کرد و می گفت که چرا پیکار می کند و در کدام افق سیاسی قرار دارد.

کسی مجاز نبود که در میدان کارزار، دو بار رجز بخواند. اگر هم کسی به این کار دست می زد، هم سپاه مقابل او را باز می داشت و هم خود او خوار و خفیف جلوه می داد، چرا که این کار به منزلهء دفع الوقت و فرار از مبارزه تلقّی می شد.

حقّ تقدّم برای رجز خوانی از آنِ کسی بود که نخست پای به میدان مبارزه می نهاد. امّا اگر هر دو رزمنده در یک زمان به میدان رزم وارد شوند، کسی در رجز خوانی پیشقدم می شد که سنّ بیش تری داشت.

پیام های رجزهای امام حسین علیه السلام و یارانش

پیام های اصلی متجلّی در رجزهای امام حسین علیه السلام و یارانش را می توان اجمالاً از این قرار دانست:

ـ دفاع از اسلام

ـ حمایت از آرمان های نبوی و ولایی

ـ آزادسازی جامعه از ظلم و ستم

ـ حفظ کرامت و عزّت

ـ پایداری در اره حفظ آرمان ها.

رجزخوانی در عاشورا به هیچ وجه منحصر به جنبهء خاکی و مادّی مبارزه و صرفاً برای مفاخره و بالیدن نبوده است. از همین روست که امام حسین علیه السلام، خود، رجزهای متعدّدی را به حافظهء تاریخ سپرده است. بی تردید، اگر رجز از ساحت عصمت دور بود، بهره بردن از این سلاح به غیر معصوم منحصر می ماند. لیکن چندین رجز از امام علیه السّلام به یادگار مانده است.

معمولاً رجز خواندن در میدان جنگ، ویژهء خاصّان و بلندرتبگان اجتماع بود و عوام نوعاً از رجزخوانی بی نصیب بودند.از افتخارات سپاه امام حسین(ع) در کربلا همین بود که از خواص و عوام، هر دو، در میدان رزم عاشورا رجزهایی روایت شده استاین از آن رو است که همهء آنچه در خواصِّ یاران حضرت مایهء افتخار شمرده می شد، وابستهء ارزش های معنوی و شرافت روح ایشان بود…

باید دانستکه در تاریخ جنگ های مربوط به مسلمانان، نمونه های فراوانی از رجزخوانی هر دو گروه حق و باطل دردست است> برای نمونه، در جنگ جَمَل و صفین. با این حال، تاریخ عاشورا روایت نکرده است که امویان یزیدی در ذکر اهداف خود به رجزی توسّل جسته باشند.

و این، خود، از نشانه های حیرت و سردرگمی و بی هدفی سپاه اُموی است که تاریخ رجزی از ایشان روایت نکرده است که در آن به خدف ایشان اشاره شده باشد؛ بلکه رجزخوانی از سوی اصحاب امام حسین علیه السلام بوده که اهداف و آرمان های آنان را جلوه گر می کرده است.

رجز خوانی حضرت ابالفضل عبّاس علیه السلام

در ابتدای حصر آب، امام او را فراخویش می خواند و به همراهی نافع بن هلال و سی سوار و بیست پیاده، شبانه، روانهء شریعه فرات می کند.

عمرو بن حجاج، نگهبان آب در تاریکی شب، زمانی که قصد نافع را با بیست مشک و پنجاه همراه در می یابد، می گوید:

“بنوش! خودت بنوش!”

” اما من محال است که پیش از حسین (ع) و فرزندانش، لب به آب نمی زنم.”

عمرو بن حجاج شمشیر از نیام می کشد و می گوید:

“ما اینجا ایستاده ایم که آب به حسین(ع) و فرزندانش نرسد.” و …. در اینجا عباس بن علی(ع)وارد میدان می شود و کاری می کند که بیست مشک از آب فرات پر می شود و بی هیچ شهید و مجروح، به اردوگاه اباعبدالله علیه السلام باز می گردد.

سابقه هایی از این دست است که در روز عاشورا نیز عباس(ع) را روانه شریعه فرات می کند. و او یک تنه در مقابل خیل عظیم دشمنان و در حالی که زمین زیر پای او می لرزد، با خود زمزمه می کند:

اَقسَمتُ باللهِ الاَعَزّ الاَعظَم

وَ بالحُجور صادِقاً وَ زَمزَم

وَ ذی حَطیم ٍ والفِناءِ اَلمحَرم

لَیَخضِبنّ الیَومَ جِسمی بالدّم

اَمام ذی الفَضل وَ ذی المکرّم

ذاکَ حُسینٌ ذوالفَخار الاَقدم

به خداوند عزیزترین و شکوهمندترین سوگند و صادقانه ترین سوگند

و به حرم امن خدا و زمزم سوگند.

و به خانهء خدا و ساحت مسجد الحرام سوگند که امروز پیکرم به خون رنگین خواهد شد

پیش پای صاحب فضیلت و کرامت؛

حسین، این افتخار پیشهء پیشگام.

مشک آب اینک در دستهای اوست و او فرات را پشت سر و خیام امام را پیش رو دارد. در اینجاست که دشمن از هزار سو به او حمله می کند و او همچنانکه به شمشیر، با مرگ بازی می کند، فریاد می کشد:

لا اَرهَب المَوتَ اَذا المَوتُ رُقی

حَتّی أورای فی المَصالیت اللّقا

نَفسی لِسِبطِ المُصطفَی الطُّهرِ وقا

اِنّی اَنا العَبّاسُ اغدُوا بالسَّقاء

وَ لا اَخافُ الشّرَ یَومَ المُلتَقی

از مرگ نمی هراسم، که مرگ نردبان آسمانی من است.

تا در میان شجاعان بخشنده چهره در پوشم.

جان من سپر آن زادهء پاک مصطفی.

هان این منم عباس که به سقایت آمده ام.

و در هنگام مواجهه، از هیچ شرّی بیم ندارم.

دشمن که در کمین سقّای کربلاییان است ازپشت به او یورش برده و دست راستش را از بدن جدا می کند.

او شمشیر را به طرفه العینی به دست چپ می سپارد و رجز خویش را تغییر می دهد که :

وَ اللهِ اِن قَطعتُموا یَمینی

اِنّی اُحامی اَبداً عَن دینی

وَ عَن اِمام ٍ صادقِ الیقین

نَجل النّبی الطّاهرِ الامین

به خدا سوگند که اگر چه دست راستم را بریدند.

پیوسته و هماره  از حمایت دین خویش، دست بر نمی دارم.

و از امام صادق برحقّم

که نوادهء پاکزاد پیامبر امین است.

… دست چپ او را نیز از بدن قطع می کنند و هر یک به شمشیری، نیزه ای و خنجری، چهرهء ماه را زخمی می کنند. با وجود رمق از دست رفته اش، همچنان با صلابت فریاد می زند:

یا نَفسُ لا تَخشَ مِن الکُفّار

وَ ابشِری برَحمَهِ الجبّار

مَع انّبی السّیَ المُختار

قَد قَطَعوا ببَغیهم یَساری

فَاَصلِهم یا ربّ حَرَّ النّار

ای نفس! نترس از این کفّار

بشارت باد بر تو رحمت خداوند جبار

همراه با پیام آور سید مختار

خدای من! اینان که دست چپم را ستمگرانه بریدند

تو با گرمای آتش دوزخ پاداششان بده.

بقیّت ماجرا، نگفتنی است. بعد از آن تنها دو جمله از او شنیده شده است. جملهء اول این است:

 اَخی أدرک اَخاکَ

برادرم برادرت را دریاب.

و آنگاه که امام به بالای سر او رسیده است، این آخرین کلام او ـ سلام الله علیه ـ بوده است:

یا اَباعَبد الله! عَلیکَ مِنّی السَّلامُ!

سلام من بر تو ای ابا عبدالله!

 

نظرات و ارسال نظر